Είμαστε στο «εγώ» και όχι στο «εμείς».

Η επιμέλεια των κοινωνικών υποδομών σε άλλες χώρες, όχι μόνο της Δυτικής αλλά και της Ανατολικής Ευρώπης καθώς και στην Αμερική, την Κίνα, την Ιαπωνία, την Αυστραλία αλλά και αλλού, είναι υποδειγματική. Η καθαριότητα των δρόμων, των σταθμών, των μέσων μαζικής μεταφοράς, των νοσοκομείων, των σχολείων και γενικά των δημόσιων χώρων είναι εξαιρετική. Υπάρχει μια τάξη ζηλευτή. Η εικόνα, όπως όλοι ξέρουμε, είναι εντελώς διαφορετική στην Ελλάδα.

Αντίθετα, οι πολίτες αυτών των χωρών δεν είναι το ίδιο προσεκτικοί μέσα στο σπίτι τους ή τους άλλους προσωπικούς τους χώρους. Μου έχει τύχει αρκετές φορές στο παρελθόν να βιώσω μια σουρεαλιστική πραγματικότητα: έχω χρησιμοποιήσει ένα πεντακάθαρο τρένο για να φτάσω σε ένα σπίτι άγγλων το οποίο έμοιαζε με…ελληνικό λεωφορείο. Ασφαλώς υπάρχουν και εκεί σπίτια προσεγμένα. Αλλά ο μέσος όρος καθαριότητας και τάξης είναι σημαντικά χαμηλότερος από τον αντίστοιχο των ελληνικών νοικοκυριών. Μια εικόνα δηλαδή αντίστροφη αυτής των δημοσίων υποδομών.

Γιατί; Εμείς είμαστε στο «εμείς» και όχι στο «εγώ» και αυτοί αντιστρόφως.

Εμείς δεν εκτιμούμε την αξία της κοινωνίας ή του κράτους. Το τελευταίο μάλιστα πολλοί το απεχθάνονται. Αυτό όμως είναι ένα τεράστιο πρόβλημα. Όσο υγιές και αν είναι ένα κύτταρο στο συκώτι τελικά και αυτό θα πεθάνει αν το όργανο πάσχει από κίρρωση ή αν ένα άλλο όργανο, η καρδιά, δε λειτουργεί σωστά. Το ίδιο θα συμβεί και με εμάς αν η πόλη (συκώτι) ή χώρα (οργανισμός) στην οποία μένουμε νοσεί. Η στόχευση αποκλειστικά στην προσωπική ευημερία και η αδιαφορία για το σύνολο τελικά ακυρώνει και τα ατομικά επιτεύγματα.

Ασφαλώς και όλοι οι άνθρωποι, παντού, ενδιαφέρονται για την προσωπική τους ευμάρεια και ανέλιξη. Όμως, τα «κύτταρα» στις χώρες που προανέφερα και ανεξάρτητα από την ύπαρξη καπιταλιστικού ή σοσιαλιστικού υπόβαθρου έχουν μάθει να δίνουν κάτι στην ομάδα τους. Έχουν υιοθετήσει από μικρή ηλικία κοινωνική συνείδηση που ασυνείδητα πια οδηγεί σε μια ορθή συλλογική συμπεριφορά. Και αυτό κάνει τη διαφορά. Δημιουργεί συνέργιες με πολλαπλασιαστικά οφέλη. Εξασφαλίζει μια ισχυρή κοινωνική υποδομή, η οποία τελικά αναδεικνύει και την ατομική προσπάθεια.

Εδώ ακόμα και αξιόλογες συλλογικές προσπάθειες δεν ακυρώνουν το ασυνείδητο αίσθημα του… πρωταγωνιτισμού. Προάγουν ένα αίσθημα ατομισμού στο επίπεδο της ομάδας.

Πρόσφατα, με λύπη, διαπίστωσα πως και χώρες που θεωρούσα λιγότερο αναπτυγμένες από εμάς έχουν υψηλότερο επίπεδο κοινωνικής συνείδησης. Αναφέρομαι στην Τουρκία και το Ιράν. Ακόμα και αν προς το παρόν η διεθνής πολιτική και οικονομική συγκυρία δε βοηθά αυτές τις χώρες να ακμάσουν, έχουν το υπόβαθρο συλλογικής λειτουργίας για να πετύχουν πολλά. Πολύ περισσότερα από όσα πετύχαμε εμείς λειτουργώντας σε ένα ευνοϊκότερο περιβάλλον αλλά ατομικά.

Είμαστε κοινωνικά όντα και πρέπει να καλλιεργήσουμε περισσότερο αυτή την πλευρά. «Εκείνος που δε μπορεί να ζει μέσα στην κοινωνία… …είναι ή θηρίο ή θεός«, είπε ο Αριστοτέλης. Ε, δε νομίζω πως όλοι οι θεοί μαζεύτηκαν στην Ελλάδα.

Σήμερα παίζουμε αλλιώς

Το παιχνίδι είναι μια ιδιαίτερα σημαντική ασχολία των παιδιών και των εφήβων, που επιδρά καθοριστικά στη διαμόρφωση του χαρακτήρα τους. Το παιχνίδι, λοιπόν, έχει αλλάξει πολύ τις τελευταίες δεκαετίες. Ένα μεγάλο μέρος του έχει γίνει ηλεκτρονικό. Πώς επηρεάζονται όσοι, ως νέοι, έπαιξαν και εξακολουθούν να παίζουν μέσα στον κόσμο της εικονικής πραγματικότητας;

Δε θα σταθώ στην ακτινοβολία της οθόνης, τη μειωμένη φυσική δραστηριότητα και άλλες προφανείς διαφορές από το κλασσικό παιχνίδι. Άλλωστε, αυτά, αν και επιβλαβή όταν χάνεται το μέτρο, είναι αναπόφευκτα από τη στιγμή που η τεχνολογία έχει μπει στη ζωή μας.

Εξάλλου, πιστεύω πως η μεγάλη και επικίνδυνη διαφορά του ηλεκτρονικού παιχνιδιού βρίσκεται αλλού. Στη δυνατότητα αποθήκευσης («save») και μιας νέας προσπάθειας που ξεκινά από προηγούμενο σημείο, αν κάτι πάει στραβά. Έτσι το ηλεκτρονικό δεν έχει καμία σχέση με το πραγματικό παιχνίδι και η εικονική πραγματικότητα με την… πραγματικότητα.

Στον πετροπόλεμο αν δε φυλαχτείς κάποιος θα σου ανοίξει το κεφάλι. Δε μπορείς να γυρίσεις πίσω τον χρόνο και να ξαναδοκιμάσεις. Το ίδιο στο ποδόσφαιρο ή στο μπάσκετ. Οι επιλογές έχουν συνέπειες και δεν αλλάζουν. Όπως ακριβώς και στη ζωή, για την οποία σε προετοιμάζει το κλασσικό παιχνίδι αλλά όχι το ηλεκτρονικό.

play

Ασφαλώς η ζωή όπως και το φυσικό παιχνίδι δίνει και δεύτερες και, αν θέλεις και είσαι τυχερός, τρίτες ή περισσότερες ευκαιρίες. Πετροπόλεμο θα παίξεις και την επόμενη μέρα. Αλλά θα το κάνεις με καρούμπαλο ή τα ράμματα από το λάθος της προηγούμενης μέρας. Ή θα ξαναπαίξεις αφού περάσει καιρός και συνέλθεις από το τραύμα και το φόβο της τελευταίας φοράς. Ή δε θα το τολμήσεις ξανά αν αποφασίσεις πως ένα τόσο επικίνδυνο παιχνίδι δε σου ταιριάζει. Πάντως «save» δεν υπάρχει.

Ένα «save» που ενθαρρύνει την επιπόλαιη συμπεριφορά, που σε προπονεί για το «ε, και τι έγινε». Η διαφορά είναι τεράστια. Ας δώσω ένα σκληρό παράδειγμα. Παντρεύεσαι, κάνεις παιδιά, κάτι δεν πάει καλά και χωρίζεις. Ίσως γιατί σε καθένα από αυτά τα βήματα έχεις εμπεδώσει το «save». Τη δυνατότητα επιστροφής. Αλλά ο χρόνος και κυρίως τα γεγονότα δε γυρίζουν πίσω. Ασφαλώς υπάρχει και το «κοιτάω μπροστά» και το «πάμε παρακάτω». Θα το κάνεις, όμως, γεμάτος με «καρούμπαλα» και «ράμματα». Όπως και στον πετροπόλεμο. Το ηλεκτρονικό δε σε έχει προετοιμάσει για κάτι τέτοιο.