Υπάρχει και φιλότιμο

Οι θιασώτες της διαφορετικότητας μας έναντι των υπολοίπων λαών συγκαταλέγουν και το φιλότιμο στα χαρακτηριστικά μας. Συχνά, μάλιστα, η προσπάθεια επεξήγησης της έννοιας σε ξένους συνοδεύεται από μια επιτηδευμένη δυσκολία ορισμού που υποχρεώνει σε περιφράσεις και παράθεση παραδειγμάτων.

Σε περιφράσεις και παραδείγματα θα καταφύγω και εγώ για να εκθέσω την άποψη πως φιλότιμο δεν υπάρχει ως ξεχωριστό χαρακτηριστικό της φυλής μας. Είναι απλά – το τονίζω απλά – η περιστασιακά εμφανιζόμενη υπερπροσπάθεια κάποιων ανθρώπων που κάνουν κάτι παραπάνω προκειμένου να καλύψουν τα κενά σε υποδομές και λειτουργία που ένα οργανωμένο κοινωνικό κράτος θα έπρεπε να παρέχει.

Έτσι η νηπιαγωγός σε ένα δημόσιο παιδικό σταθμό που τα καταφέρνει παρόλο που είναι μόνη της με τριάντα παιδιά είναι φιλότιμη. Το ίδιο και ο γιατρός που παλεύει άυπνος για δύο συνεχόμενα εικοσιτετράωρα. Ομοίως και ο φοιτητής που προοδεύει ενώ δε λαμβάνει ποιότητα εκπαίδευσης αντίστοιχη των συνομηλίκων του στο εξωτερικό. Φιλότιμος είναι και ο ταξιτζής που δεν κλέβει και ο μάστορας που είναι συνεπής και ο εφοριακός που ιδρώνει για να εξυπηρετήσει.

IMG_20181014_223454

Αυτό είναι το φιλότιμο. Τα «κορόιδα» πάνω στα οποία επαφίεται η κοινωνία για να μην εξαγριωθούν τελείως τα μέλη της.

Και όπου επί της γης υπάρχει έλλειμμα στην κοινωνική οργάνωση υπάρχει και… φιλότιμο. Έχω δει πολύ φιλότιμο σε χώρες με περισσότερες ελλείψεις από την Ελλάδα και δεν έχω βρει ίχνος φιλότιμου στη Γερμανία, τη Δανία και τη Σουηδία. Αλλά ξέρετε κάτι; Σε αυτές τις τρεις δεν το χρειάστηκα κιόλας.

Δεν έφυγε ποτέ…

Έχουν περάσει δέκα χρόνια από την τελευταία φορά που το Χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης ξεκίνησε μια έντονα καθοδική πορεία, αποτέλεσμα μιας οικονομικής κρίσης που ξεκίνησε από τις Η.Π.Α., μετατράπηκε σε απώλεια εμπιστοσύνης και εξαπλώθηκε σε όλο τον κόσμο με οδυνηρές συνέπειες για όλες τις χώρες και ειδικά τις οικονομικά ασθενέστερες όπως η δική μας. Έκτοτε η οικονομία των Η.Π.Α. ανέρρωσε όπως και άλλες μεγάλες οικονομίες και οι αριθμοί ευημερούν.

Αλλά δεν ευημερούν οι άνθρωποι. Σε όλο τον κόσμο ακόμα και στην Αμερική, όπου, ίσως, υπήρξε η πλέον πραγματική ανάκαμψη, το οικονομικό και κατ’επέκταση βιοτικό επίπεδο δεν επανήλθε στο σημείο που βρισκόταν πριν. Παγκοσμίως μειώθηκε η αγοραστική δύναμη των κοινωνιών και αυξήθηκε ο πλούτος των λίγων που έγιναν λιγότεροι. Έκτοτε συρρικνώνεται περαιτέρω η μεσαία τάξη και διογκώνεται η ανισότητα μεταξύ των πλουσίων και των υπολοίπων κοινωνικών στρωμάτων.

Πρόκειται για ένα εκρηκτικό μίγμα που έχει επισημανθεί από πολλούς ειδικούς την τελευταία δεκαετία και θα αποτελέσει το υπόβαθρο της επόμενης οικονομικής κρίσης. Πότε αυτή θα συμβεί;

global-financial-crisis.jpg

Αυτό δεν το γνωρίζει κανείς. Η ακριβής στιγμή που κάτι θα πάει στραβά στο χρηματοπιστωτικό σύστημα και θα αποτελέσει την αφορμή – αλλά όχι την αιτία – για το επόμενο μεγάλο μπαμ δε μπορεί να προσδιοριστεί. Όπως και με τους σεισμούς: οι τεκτονικές πλάκες πιέζουν η μία την άλλη ώσπου κάποια στιγμή η συσσωρευμένη ενέργεια εκτονώνεται σε ένα αδύναμο σημείο. Βεβαίως μετά όλοι εξηγούν τι και πώς συνέβη. Οι οικονομολόγοι, οι σεισμολόγοι και οι επιδημιολόγοι είναι τρεις ειδικότητες που περιγράφουν εξαιρετικά γιατί κατέρρευσαν οι αγορές, έγινε σεισμός ή ξέσπασε μια επιδημία εκ των υστέρων αλλά δε μπορούν να τις προβλέψουν με ακρίβεια που να είναι χρηστική. Άλλωστε, αν μπορούσαν θα τις απέτρεπαν κιόλας ή τουλάχιστον θα πρότειναν έγκαιρα κατάλληλα μέτρα για να περιοριστεί η ζημιά.

Πάντως, οι στατιστικολόγοι – μια άλλη ειδικότητα συναφής με τις προαναφερθείσες – επισημαίνουν πως οι οικονομικές κρίσεις ξεσπούν κάθε οκτώ χρόνια περίπου. Αν είναι έτσι έχουμε αργήσει και πρέπει να περιμένουμε σύντομα κάτι μεγάλο. Δεν είμαι ειδικός αλλά έχω παρατηρήσει πώς πριν από κάθε ηχηρό οικονομικό τράνταγμα επικρατεί… ησυχία. Κάνεις δε μιλά για κινδύνους. Αντιθέτως υπάρχει ένα κλίμα ευφορίας και βεβαιότητας για ένα εύρωστο μέλλον. Όπως τώρα. Μήπως έχουμε μπροστά μας ένα μεγάλο σεισμό; Ας γίνω και εγώ επίδοξος προφήτης και ας πω ότι η επόμενη οικονομική τρικυμία θα ξεσπάσει πριν την άνοιξη του ερχόμενου έτους.

Αυτά βέβαια αφορούν τις αγορές του χρήματος. Ίσως και όσους αποταμιεύουν ή επενδύουν σε χαρτοφυλάκια για να εξασφαλίσουν το μέλλον των παιδιών τους και ευζωία μετά τη συνταξιοδότηση. Η καθημερινή οικονομία, όπως είπα στην αρχή, δεν έφτασε ποτέ τα προ της κρίσης του 2008 επίπεδα. Οι άνθρωποι δε ζουν καλύτερα από πριν πουθενά στον κόσμο. Και αυτό είναι λυπηρό.

Θα κλείσω με μια πεζή αλλά επιβεβλημένη σημείωση. Το σημερινό άρθρο δεν αφορά την Ελλάδα και τις τρέχουσες πολιτικές και οικονομικές εξελίξεις εντός των τειχών για το λόγο που αναφέρω εδώ. Είναι η γενικότερη θεώρησή μου για την παγκόσμια οικονομία.

Σήμερα παίζουμε αλλιώς

Το παιχνίδι είναι μια ιδιαίτερα σημαντική ασχολία των παιδιών και των εφήβων, που επιδρά καθοριστικά στη διαμόρφωση του χαρακτήρα τους. Το παιχνίδι, λοιπόν, έχει αλλάξει πολύ τις τελευταίες δεκαετίες. Ένα μεγάλο μέρος του έχει γίνει ηλεκτρονικό. Πώς επηρεάζονται όσοι, ως νέοι, έπαιξαν και εξακολουθούν να παίζουν μέσα στον κόσμο της εικονικής πραγματικότητας;

Δε θα σταθώ στην ακτινοβολία της οθόνης, τη μειωμένη φυσική δραστηριότητα και άλλες προφανείς διαφορές από το κλασσικό παιχνίδι. Άλλωστε, αυτά, αν και επιβλαβή όταν χάνεται το μέτρο, είναι αναπόφευκτα από τη στιγμή που η τεχνολογία έχει μπει στη ζωή μας.

Εξάλλου, πιστεύω πως η μεγάλη και επικίνδυνη διαφορά του ηλεκτρονικού παιχνιδιού βρίσκεται αλλού. Στη δυνατότητα αποθήκευσης («save») και μιας νέας προσπάθειας που ξεκινά από προηγούμενο σημείο, αν κάτι πάει στραβά. Έτσι το ηλεκτρονικό δεν έχει καμία σχέση με το πραγματικό παιχνίδι και η εικονική πραγματικότητα με την… πραγματικότητα.

Στον πετροπόλεμο αν δε φυλαχτείς κάποιος θα σου ανοίξει το κεφάλι. Δε μπορείς να γυρίσεις πίσω τον χρόνο και να ξαναδοκιμάσεις. Το ίδιο στο ποδόσφαιρο ή στο μπάσκετ. Οι επιλογές έχουν συνέπειες και δεν αλλάζουν. Όπως ακριβώς και στη ζωή, για την οποία σε προετοιμάζει το κλασσικό παιχνίδι αλλά όχι το ηλεκτρονικό.

play

Ασφαλώς η ζωή όπως και το φυσικό παιχνίδι δίνει και δεύτερες και, αν θέλεις και είσαι τυχερός, τρίτες ή περισσότερες ευκαιρίες. Πετροπόλεμο θα παίξεις και την επόμενη μέρα. Αλλά θα το κάνεις με καρούμπαλο ή τα ράμματα από το λάθος της προηγούμενης μέρας. Ή θα ξαναπαίξεις αφού περάσει καιρός και συνέλθεις από το τραύμα και το φόβο της τελευταίας φοράς. Ή δε θα το τολμήσεις ξανά αν αποφασίσεις πως ένα τόσο επικίνδυνο παιχνίδι δε σου ταιριάζει. Πάντως «save» δεν υπάρχει.

Ένα «save» που ενθαρρύνει την επιπόλαιη συμπεριφορά, που σε προπονεί για το «ε, και τι έγινε». Η διαφορά είναι τεράστια. Ας δώσω ένα σκληρό παράδειγμα. Παντρεύεσαι, κάνεις παιδιά, κάτι δεν πάει καλά και χωρίζεις. Ίσως γιατί σε καθένα από αυτά τα βήματα έχεις εμπεδώσει το «save». Τη δυνατότητα επιστροφής. Αλλά ο χρόνος και κυρίως τα γεγονότα δε γυρίζουν πίσω. Ασφαλώς υπάρχει και το «κοιτάω μπροστά» και το «πάμε παρακάτω». Θα το κάνεις, όμως, γεμάτος με «καρούμπαλα» και «ράμματα». Όπως και στον πετροπόλεμο. Το ηλεκτρονικό δε σε έχει προετοιμάσει για κάτι τέτοιο.

Μακαρόνια με ειδήσεις και κυμά

Είναι μεσημέρι και έχετε καθίσει για φαγητό. Από το παράθυρο βλέπετε φωτιά στο διαμέρισμα της απέναντι πολυκατοικίας. Δεν κινδυνεύετε και ούτε γνωρίζετε τους ενοίκους αλλά μάλλον θα σταματήσετε να τρώτε και κάτι θα κάνετε. Είτε από αλτρουισμό είτε από περιέργεια ή, το πιθανότερο, μια μίξη και των δύο δε θα μείνετε αδρανής. Αλήθεια, πόσο διαφορετική είναι η εικόνα που βλέπετε μέσα από το τζάμι του παραθύρου από εκείνη που μεταδίδεται μέσα από το γυαλί της τηλεοπτικής οθόνης;

Θεωρώ νοσηρό το συνδυασμό των ειδήσεων με οποιοδήποτε γεύμα της ημέρας. Η ένταση των συναισθημάτων που μας προκαλεί ένα γεγονός εξαρτάται, κατά προτεραιότητα, από τη συναισθηματική και φυσική μας απόσταση από αυτό. Εάν συμβεί κάτι δυσάρεστο σε ένα μέλος της οικογενείας θα μας αναστατώσει όσο μακρυά και αν βρίσκεται. Επιπλέον, θα θορυβηθούμε περισσότερο αν κάποιος άγνωστος που περπατά δίπλα μας πάθει κάτι πάρα αν αυτό συμβεί στο απέναντι πεζοδρόμιο. Συνήθως οι ειδήσεις που προβάλλονται δε μας αφορούν και ασφαλώς ο εγκέφαλος μας αναγνωρίζει αυτή τη διάσταση ανάμεσα στις δυσάρεστες εικόνες και την προσωπική μας ζωή. Αλλά είναι υγιές να συνδυάζονται με την ώρα του φαγητού;

img_20180802_102717-1189820650.jpg

Πιστεύω πως όχι. Αυτός ο συνδυασμός συμβάλλει στην εξοικείωση του ανθρώπου με ταπεινά ένστικτα, τον αναισθητοποιεί. Μόνο ένα κτήνος μπορεί να φάει ενώ μπροστά του συμβαίνει κάτι θλιβερό. Και εμείς πλησιάζουμε αυτό το κτήνος ολοένα και περισσότερο κάθε φορά που γευματίζουμε μπροστά στην εικόνα μιας καταστροφής.

Υπάρχουν και καλές ειδήσεις, θα μου πείτε. Ίσως να μη φαίνεται με την πρώτη ματιά αλλά είναι εξίσου επιζήμιο. Πόσο πιθανό θα ήταν στο άκουσμα ενός καλού νέου, αν, για παράδειγμα, κερδίζατε εσείς ή κάποιος δικός σας το λαχείο, να συνεχίζατε ατάραχος το γεύμα σας; Το κάνετε όμως όταν βλέπετε καλές ειδήσεις.

Είτε με κακά είτε με καλά νέα χάνουμε την ευαισθησία μας. Τα μακαρόνια με ειδήσεις και κύμα ταΐζουν το τέρας μέσα μας.

(Ά) Θεός;

Υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα στους ανθρώπους που πιστεύουν στο Θεό, στον οποιοδήποτε Θεό, και σε εκείνους που είναι άθεοι. Πρόκειται καθαρά για θέμα στρατηγικής. Διαφορετικά πορεύεται όποιος πιστεύει πως υπάρχει κάτι μετά, το οποίο μάλιστα εξαρτάται από το ποιόν του σε αυτή τη ζωή, και αλλιώς όποιος είναι βέβαιος ότι όλα τελειώνουν εδώ. Η πίστη στο Θεό ή η απουσία της επηρεάζει καθοριστικά όλες τις αποφάσεις που παίρνουμε με μια ασυνείδητη κυρίως διαδικασία.

Δεν είναι εύκολο να απαντηθεί ποια επιλογή είναι ευνοϊκότερη για τον άνθρωπο ή την κοινωνία. Άσε που και ο προσδιορισμός του «ευνοϊκού» εξαρτάται από την ύπαρξη ή ανυπαρξία θρησκευτικής πίστης. Επιπλέον, φαίνεται πως μάλλον η απάντηση δεν είναι μοναδική και αλλάζει ανάλογα με τις περιστάσεις και το χαρακτήρα του καθενός.

Αναμφισβήτητα, όποιος πιστεύει «υποχρεώνεται» είτε συνειδητά είτε από «φόβο» Θεού να ακολουθήσει μια σειρά ηθικών κανόνων. Όλες οι θρησκείες προάγουν τις ατομικές και κοινωνικές αρετές. Αντίθετα, ένας άθεος ευκολότερα υποκύπτει στα πάθη του. Γιατί να μην επιδιώξει ακόμα και ό,τι νοσηρά επιθυμεί αφού στο τέρμα δεν τον περιμένει ένας αδέκαστος κριτής.

Από την άλλη πάλι, οι θρησκείες (οι πλέον δημοφιλείς τουλάχιστον) δίνουν το παράθυρο της μετάνοιας. Έτσι κάποιος μπορεί να ακολουθήσει ένα δρόμο… κακό έχοντας στο πίσω μέρος του μυαλού του πως μπορεί όταν φτάσει στο όριο που ο ίδιος θέτει να αναζητήσει συγχώρεση. Αυτή η διαδικασία είναι εν πολλοίς ασυνείδητη μιας και η μετάνοια οφείλει να είναι ειλικρινής.

Τέλος, όποιος πιστεύει, επειδή ακριβώς τίποτα δεν τελειώνει εδώ, ευκολότερα θυσιάζεται για κάποιο ιδανικό. Αντίθετα, ένας άθεος είναι λογικό να επιδιώκει την παράταση του βίου του με κάθε τρόπο.

Υπάρχουν, όμως, κάποιοι άνθρωποι των οποίων η ζωή δεν επηρεάζεται από τις θρησκευτικές τους επιλογές. Πρόκειται για το σπάνιο είδος όσων έχουν την υψηλή παιδεία να ζυγίζουν τη σημασία και συνάμα την ασημαντότητα της ύπαρξής τους με το σωστό μέτρο. Δε διογκώνουν αλλά ούτε ευτελίζουν τη ζωή τους και θα πάρουν τις ίδιες αποφάσεις είτε πιστεύουν είτε δεν πιστεύουν. Μην μπερδέψετε την παιδεία με τη μόρφωση. Οι άνθρωποι αυτοί απαντώνται εξίσου στα έδρανα καταξιωμένων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων και στα απομακρυσμένα χωριά τις Πίνδου. Εκεί ψηλά μπορεί και περισσότερο.

Ο φίλος μου ο Λευτεράκης

Δε συμμετέχω σε κανένα από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αλλά έχω έναν φίλο, τον Λευτέρη, που είναι πολύ δραστήριος. Με ενοχλούν τρία πράγματα στο προφίλ του. Θα πάρω για παράδειγμα τις φωτογραφίες που αναρτά.

Το πρώτο και λιγότερο κακό είναι πως οι φωτογραφίες του είναι εξωραϊσμένες. Αποτυπώνουν πάντα την καλή γωνία του προσώπου του, όχι εκείνη που έχει τη μεγάλη ελιά. Και τον δείχνουν πιο ψηλό και πιο αδύνατο. Ιδίως αυτές με μαγιό, όσες τόλμησε να ανεβάσει, στις οποίες η κοιλιά του είναι πάντα ρουφηγμένη.

Το δεύτερο κακό είναι πως οι φωτογραφίες του, πολλές φορές, θυμίζουν στον ίδιο τις κακές στιγμές που κρύβονται από πίσω. Πρόσφατα σε μία φωτογραφία είναι χαμογελαστός στην άκρη ενός φράγματος. Πολύ ωραία θα πει κανείς. Και η κρίση πανικού που τον έπιασε μέχρι να ανέβει και να κατέβει; Και οι στεναχώριες που τον οδήγησαν σε αυτή και σε άλλες παρόμοιες εκδρομές; Αυτά, αν και δεν φαίνονται πουθενά, υπάρχουν και τα θυμάται κάθε φορά που βλέπει αυτές τις φωτογραφίες. Δεν τον αφήνουν, δηλαδή, να ξεχάσει και να ξεχαστεί. Από την άλλη, όταν βλέπει φωτογραφίες άλλων, ανάλογης ομορφιάς και θάρρους, αγνοεί ότι και εκεί μπορεί να κρύβεται μία θλιβερή ιστορία ή ένας αφανής φόβος. Τις θεωρεί αυθεντικές και τις αντιπαραβάλει με το δικό του ψέμα. Διπλό το κακό.

Το τρίτο είναι η «υποταγή» των φωτογραφιών στο στερεότυπο που κάθε φορά έχει επιλέξει. Στο οποιοδήποτε στερεότυπο. Σε εκείνο το γκρεμό ήταν το στερεότυπο του επιμελώς ατημέλητου, ερασιτέχνη πεζοπόρου. Σε άλλη ανάρτηση, του αυστηρού ρόκα που καπνίζει και αλλού, άλλα πιο formal στερεότυπα. Πάντως πάντα ένα από τα δεκάδες χιλιάδες στερεότυπα που έχουν διαμορφωθεί στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Τελικά, η εικόνα του προφίλ του δεν είναι η εικόνα της ζωής του. Που είναι τα δάκρυα, οι εμετοί, οι ατελείωτες ώρες δουλειάς που δεν άντεχε άλλο; Πουθενά. Παντού όμορφες εικόνες που τις πιο πολλές φορές του θυμίζουν, του υπενθυμίζουν, τα θλιβερά που είναι κρυμμένα πίσω από τα χαμόγελά του. Κατά περίεργο τρόπο τις πραγματικά χαρούμενες και ξένοιαστες στιγμές ξέχασε – καθόλου παράξενο για αυτό ήταν ξένοιαστες – να «ανεβάσει» κάτι.

2018-06-27 16.15.34

Τον ξέρω χρόνια και έχω το θάρρος οπότε τον ρώτησα γιατί το κάνει αυτό. «Θυμάσαι», μου είπε, «όταν ήμασταν μικροί και κάναμε κάτι σπουδαίο; Λέγαμε μακάρι να υπήρχε κάποιος με μια κρυφή κάμερα να απαθανατίσει την ωραία βουτιά από το βράχο, ας πούμε, για να τη δείξει στο κορίτσι που μας άρεσε.»

«Ναι», τον διέκοψα, «Αλλά υπάρχει ένα πρόβλημα. Αυτή η κάμερα δεν είναι κρυφή. Ξέρεις ότι υπάρχει και όχι μόνο ξέρεις αλλά είσαι αυτός που την κρατά. Πώς θα κάνεις καλή βουτιά με το ένα χέρι σου να την κρατά;»

Τελοσπάντων. Νομίζω πως όλοι γνωρίζετε τον φίλο μου.

Όσο μεγαλώνεις αρχίζουν τα προβλήματα

Όταν ήμασταν φοιτητές ιδρύσαμε μία οργάνωση πολιτικού περιεχομένου. Θέλαμε κάτι διαφορετικό που να μη χαρακτηρίζεται από τις παθογένειες των οργανώσεων που υπήρχαν με το χαρακτηριστικό ξύλινο λόγο.  Γιατί στα μάτια μας όλες οι οργανώσεις, ανεξαρτήτως ιδεολογίας, είχαν τις δικές τους παθογένειες και φυσικά το δικό τους ξύλινο λόγο, από διαφορετικό ξύλο η καθεμία. Από την πρώτη συνάντηση φάνηκε η ανάγκη του συμβιβασμού. Δεν είχαμε όλοι ακριβώς το ίδιο πράγμα στο μυαλό μας. Στην πρώτη αυτή συνάντηση, που παρεμπιπτόντως κράτησε πολλές ώρες, φάνηκε και η ανάγκη να μοιραστούν ρόλοι. Οι συμβιβασμοί και οι ρόλοι δεν άφησαν κανέναν απολύτως ικανοποιημένο και από τις πρώτες ζυμώσεις, για να μην πω τριβές, αισθάνθηκα μία ξύλινη γλώσσα, τη δική μας ξύλινη γλώσσα που μόλις γεννιόταν να χαϊδεύει τα λόγια μας.

Πριν διπλασιαστούν τα μέλη άρχισε να εμποτίζει, ιδίως τους πρωτεργάτες, η ψυχή και το πνεύμα του πολιτικού, του συνδικαλιστή. Καθένας διάλεξε ανάλογα με το χαρακτήρα του ένα από τα γνωστά, διαθέσιμα κουστούμια κομματικής συμπεριφοράς. Δεν το κάναμε επίτηδες, δεν υπήρχαν ακόμα συμφέροντα, ήταν αυθόρμητο. Όταν μεγαλώσαμε λίγο ακόμα άρχισαν οι ίντριγκες, οι προσωπικές στρατηγικές και τα δικά μας μικρά σκάνδαλα. Το εγχείρημα απέτυχε.

2018-06-02 18.18.25

Έκτοτε ζηλεύω τις μεγάλες οργανώσεις γιατί με όλες τις ατέλειες και τις πληγές τους έχουν επιτύχει το συμβιβασμό προς όφελος του σκοπού που θέλουν να εξυπηρετήσουν. Οι ρόλοι, οι δομές, ο πολιτικός λόγος που αρθρώνεται χαρακτηριστικός και περίεργος, η «διαχείριση» των ψυχών των μελών είναι το αναγκαίο κακό. Το κακό που οξύνεται όσο η οργάνωση μεγαλώνει.

Ίσως αυτός είναι ένας σημαντικός λόγος για τον οποίο ομάδες αναρχικής ιδεολογίας είναι μικρές: όσο μεγαλώνουν δημιουργείται η ανάγκη δομών που αντιτίθενται στον πυρήνα της αναρχικής ιδεολογίας και είναι έτσι καταδικασμένες στον κατακερματισμό. Για τον ίδιο λόγο μεγάλες οργανώσεις φαίνεται πως αποκλίνουν από την ιδεολογία που υπερασπίζονται: στο βωμό του μεγέθους θυσιάζονται ή αλλοιώνονται κάποια ιδανικά.

Το μέγεθος μιας οργάνωσης σε συνδυασμό με την ανθρώπινη φύση υπαγορεύει τον τρόπο. Ασφαλώς υπάρχουν διαφορετικότητες ανάλογα με την ιδεολογία. Αλλά αυτές αλλάζουν τη υφή, η ουσία των ρόλων είναι ίδια. Με απλά λόγια, ο αρχηγός είναι αρχηγός είτε λέγεται Πρόεδρος της Δημοκρατίας είτε Γενικός Γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος. Βέβαια αυτό δε σημαίνει πως η υφή των ρόλων δεν έχει σημασία.  Αντίθετα, μάλιστα,  επί αυτής παλεύουν οι ιδεολογίες. Πάντως μην περιμένετε από μία μεγάλη οργάνωση να είναι τόσο αγνή όσο η ιδεολογία που υπερασπίζεται. Αυτό είναι αδύνατο.