Οι πολιτικοί δεν κλέβουν

Πρώτα απ’όλα επιτρέψτε μου να πω ότι θεωρώ την πολιτική μία δύσκολη υπόθεση και τους πολιτικούς που τα καταφέρνουν εξαιρετικά ικανούς ανθρώπους. Απαιτείται διπλωματική ικανότητα, επικοινωνιακό χάρισμα, και υψηλή ευφυΐα, γενικώς, και, ειδικώς, συναισθηματική ευφυΐα. Άνθρωποι με τις ικανότητες των πολιτικών, αν ο στόχος ήταν να βγάλουν χρήματα, θα τα είχαν καταφέρει ανετότερα σε άλλους τομείς. Μπήκαν στην πολιτική όχι για τα λεφτά αλλά γιατί τους άρεσε. Γιατί είχαν το «ψώνιο», που λένε, της ενασχόλησης με τα κοινά και αν θέλετε της προσφοράς στην κοινωνία. Στα δικά μου μάτια, τουλάχιστον, είναι βέβαιο ότι αυτό είναι το κύριο κίνητρό τους.

Τώρα στην ουσία: δεν πιστεύω πως οι πολιτικοί κλέβουν. Αλλά και αν κλέβουν το κάνουν σε μικρό βαθμό. Αφήστε με να εξηγηθώ: αν κάποιος πολιτικός κλέψει θα πάρει το πολύ τα πέντε από τα 100 ας πούμε ευρώ που θα χαθούν στα γρανάζια του συστήματος. Τα υπόλοιπα μοιράζονται σε «γραμματείς και φαρισαίους», συνεργαζόμενες εταιρείες, μεσάζοντες που πουλάνε και αγοράζουν αέρα, κ.λ.π. Και θα σας πω και κάτι ακόμα: επειδή το σύστημα λειτουργεί με αυτό τον τρόπο είναι πολύ δύσκολο για έναν πολιτικό να μη δεχθεί ένα «δώρο». Αν έχετε δει αμερικανικές ταινίες είναι τόσο δύσκολο όσο για έναν αστυνομικό να προσπαθεί να μείνει καθαρός όταν οι άλλοι τριγύρω λαδώνονται.

Οι πολιτικοί, λοιπόν, παίρνουν ένα φιλοδώρημα για να βάλουν την υπογραφή τους. Δεν έχουν εξουσία αλλά εξουσιάζονται από το σύστημα. Μένουν εκεί που είναι πρωτίστως γιατί είναι εθισμένοι στην πολιτική, στην προσφορά στα κοινά, στην ψευδαίσθηση της εξουσίας. Το πάθος για τα κοινά τους κρατάει εκεί να μιλάνε, να χαιρετάνε, να συναντιούνται και να δεξιώνονται διαφόρους για ώρες ατελείωτες. Όχι το πάθος για το χρήμα.

Και τέλος πριν βρίσετε, θυμώσετε ή στην καλύτερη των περιπτώσεων γελάσετε θέλω να σκεφτείτε και κάτι άλλο: πόσο εύκολο θα ήταν για εσάς να περάσουν από μπροστά σας 100 εκατομμύρια ευρώ, τα οποία με τη δική σας υπογραφή μοιράζονται και εσείς να μην πάρετε το ένα; Αλήθεια δε θα το κάνετε; Δηλαδή, αν βρείτε 100 ευρώ στο δρόμο τα δίνετε στην αστυνομία; Είστε υδραυλικός και δε χρεώνετε παραπάνω; Γιατρός και δεν παίρνετε φακελάκι; Δημόσιος υπάλληλος και δε λούφαρετε; Εντάξει, να δεχτώ πως εσείς προσωπικά δεν κλέβετε με κάποιον από τους τρόπους που μόλις περιέγραψα. Οι 9 στους 10 από τους συναδέλφους σας ξέρετε πολύ καλά τι κάνουν.

Οι 9 στους 10, λοιπόν, αν εξαρτώνταν από την υπογραφή μας 100 εκατομμύρια ευρώ, θα παίρναμε το ένα από αυτά. Χωρίς καμία τύψη. Γιατί περιμένετε από τους πολιτικούς να μην το κάνουν; Δεν τους διάλεξε ο Θεός αλλά εμείς ως σαρξ εκ της σαρκός μας. Και κάτι τελευταίο: μήπως τους επικρίνουμε επειδή ζηλεύουμε; Αλλά ας επανέλθω στον τίτλο: οι πολιτικοί δεν κλέβουν. Οι 9 στους δέκα που θα έκλεβαν δεν επιλέγουν την πολιτική καριέρα. Και οι λίγοι πολιτικοί που κλέβουν παίρνουν τα λιγότερα. Ο περίγυρος τα περισσότερα. Ο Γκρούεζας, ας πούμε, όχι ο Μαυρογιαλούρος.

Είμαστε στο «εγώ» και όχι στο «εμείς».

Η επιμέλεια των κοινωνικών υποδομών σε άλλες χώρες, όχι μόνο της Δυτικής αλλά και της Ανατολικής Ευρώπης καθώς και στην Αμερική, την Κίνα, την Ιαπωνία, την Αυστραλία αλλά και αλλού, είναι υποδειγματική. Η καθαριότητα των δρόμων, των σταθμών, των μέσων μαζικής μεταφοράς, των νοσοκομείων, των σχολείων και γενικά των δημόσιων χώρων είναι εξαιρετική. Υπάρχει μια τάξη ζηλευτή. Η εικόνα, όπως όλοι ξέρουμε, είναι εντελώς διαφορετική στην Ελλάδα.

Αντίθετα, οι πολίτες αυτών των χωρών δεν είναι το ίδιο προσεκτικοί μέσα στο σπίτι τους ή τους άλλους προσωπικούς τους χώρους. Μου έχει τύχει αρκετές φορές στο παρελθόν να βιώσω μια σουρεαλιστική πραγματικότητα: έχω χρησιμοποιήσει ένα πεντακάθαρο τρένο για να φτάσω σε ένα σπίτι άγγλων το οποίο έμοιαζε με…ελληνικό λεωφορείο. Ασφαλώς υπάρχουν και εκεί σπίτια προσεγμένα. Αλλά ο μέσος όρος καθαριότητας και τάξης είναι σημαντικά χαμηλότερος από τον αντίστοιχο των ελληνικών νοικοκυριών. Μια εικόνα δηλαδή αντίστροφη αυτής των δημοσίων υποδομών.

Γιατί; Εμείς είμαστε στο «εμείς» και όχι στο «εγώ» και αυτοί αντιστρόφως.

Εμείς δεν εκτιμούμε την αξία της κοινωνίας ή του κράτους. Το τελευταίο μάλιστα πολλοί το απεχθάνονται. Αυτό όμως είναι ένα τεράστιο πρόβλημα. Όσο υγιές και αν είναι ένα κύτταρο στο συκώτι τελικά και αυτό θα πεθάνει αν το όργανο πάσχει από κίρρωση ή αν ένα άλλο όργανο, η καρδιά, δε λειτουργεί σωστά. Το ίδιο θα συμβεί και με εμάς αν η πόλη (συκώτι) ή χώρα (οργανισμός) στην οποία μένουμε νοσεί. Η στόχευση αποκλειστικά στην προσωπική ευημερία και η αδιαφορία για το σύνολο τελικά ακυρώνει και τα ατομικά επιτεύγματα.

Ασφαλώς και όλοι οι άνθρωποι, παντού, ενδιαφέρονται για την προσωπική τους ευμάρεια και ανέλιξη. Όμως, τα «κύτταρα» στις χώρες που προανέφερα και ανεξάρτητα από την ύπαρξη καπιταλιστικού ή σοσιαλιστικού υπόβαθρου έχουν μάθει να δίνουν κάτι στην ομάδα τους. Έχουν υιοθετήσει από μικρή ηλικία κοινωνική συνείδηση που ασυνείδητα πια οδηγεί σε μια ορθή συλλογική συμπεριφορά. Και αυτό κάνει τη διαφορά. Δημιουργεί συνέργιες με πολλαπλασιαστικά οφέλη. Εξασφαλίζει μια ισχυρή κοινωνική υποδομή, η οποία τελικά αναδεικνύει και την ατομική προσπάθεια.

Εδώ ακόμα και αξιόλογες συλλογικές προσπάθειες δεν ακυρώνουν το ασυνείδητο αίσθημα του… πρωταγωνιτισμού. Προάγουν ένα αίσθημα ατομισμού στο επίπεδο της ομάδας.

Πρόσφατα, με λύπη, διαπίστωσα πως και χώρες που θεωρούσα λιγότερο αναπτυγμένες από εμάς έχουν υψηλότερο επίπεδο κοινωνικής συνείδησης. Αναφέρομαι στην Τουρκία και το Ιράν. Ακόμα και αν προς το παρόν η διεθνής πολιτική και οικονομική συγκυρία δε βοηθά αυτές τις χώρες να ακμάσουν, έχουν το υπόβαθρο συλλογικής λειτουργίας για να πετύχουν πολλά. Πολύ περισσότερα από όσα πετύχαμε εμείς λειτουργώντας σε ένα ευνοϊκότερο περιβάλλον αλλά ατομικά.

Είμαστε κοινωνικά όντα και πρέπει να καλλιεργήσουμε περισσότερο αυτή την πλευρά. «Εκείνος που δε μπορεί να ζει μέσα στην κοινωνία… …είναι ή θηρίο ή θεός«, είπε ο Αριστοτέλης. Ε, δε νομίζω πως όλοι οι θεοί μαζεύτηκαν στην Ελλάδα.

Υπάρχει και φιλότιμο

Οι θιασώτες της διαφορετικότητας μας έναντι των υπολοίπων λαών συγκαταλέγουν και το φιλότιμο στα χαρακτηριστικά μας. Συχνά, μάλιστα, η προσπάθεια επεξήγησης της έννοιας σε ξένους συνοδεύεται από μια επιτηδευμένη δυσκολία ορισμού που υποχρεώνει σε περιφράσεις και παράθεση παραδειγμάτων.

Σε περιφράσεις και παραδείγματα θα καταφύγω και εγώ για να εκθέσω την άποψη πως φιλότιμο δεν υπάρχει ως ξεχωριστό χαρακτηριστικό της φυλής μας. Είναι απλά – το τονίζω απλά – η περιστασιακά εμφανιζόμενη υπερπροσπάθεια κάποιων ανθρώπων που κάνουν κάτι παραπάνω προκειμένου να καλύψουν τα κενά σε υποδομές και λειτουργία που ένα οργανωμένο κοινωνικό κράτος θα έπρεπε να παρέχει.

Έτσι η νηπιαγωγός σε ένα δημόσιο παιδικό σταθμό που τα καταφέρνει παρόλο που είναι μόνη της με τριάντα παιδιά είναι φιλότιμη. Το ίδιο και ο γιατρός που παλεύει άυπνος για δύο συνεχόμενα εικοσιτετράωρα. Ομοίως και ο φοιτητής που προοδεύει ενώ δε λαμβάνει ποιότητα εκπαίδευσης αντίστοιχη των συνομηλίκων του στο εξωτερικό. Φιλότιμος είναι και ο ταξιτζής που δεν κλέβει και ο μάστορας που είναι συνεπής και ο εφοριακός που ιδρώνει για να εξυπηρετήσει.

IMG_20181014_223454

Αυτό είναι το φιλότιμο. Τα «κορόιδα» πάνω στα οποία επαφίεται η κοινωνία για να μην εξαγριωθούν τελείως τα μέλη της.

Και όπου επί της γης υπάρχει έλλειμμα στην κοινωνική οργάνωση υπάρχει και… φιλότιμο. Έχω δει πολύ φιλότιμο σε χώρες με περισσότερες ελλείψεις από την Ελλάδα και δεν έχω βρει ίχνος φιλότιμου στη Γερμανία, τη Δανία και τη Σουηδία. Αλλά ξέρετε κάτι; Σε αυτές τις τρεις δεν το χρειάστηκα κιόλας.

Δεν έφυγε ποτέ…

Έχουν περάσει δέκα χρόνια από την τελευταία φορά που το Χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης ξεκίνησε μια έντονα καθοδική πορεία, αποτέλεσμα μιας οικονομικής κρίσης που ξεκίνησε από τις Η.Π.Α., μετατράπηκε σε απώλεια εμπιστοσύνης και εξαπλώθηκε σε όλο τον κόσμο με οδυνηρές συνέπειες για όλες τις χώρες και ειδικά τις οικονομικά ασθενέστερες όπως η δική μας. Έκτοτε η οικονομία των Η.Π.Α. ανέρρωσε όπως και άλλες μεγάλες οικονομίες και οι αριθμοί ευημερούν.

Αλλά δεν ευημερούν οι άνθρωποι. Σε όλο τον κόσμο ακόμα και στην Αμερική, όπου, ίσως, υπήρξε η πλέον πραγματική ανάκαμψη, το οικονομικό και κατ’επέκταση βιοτικό επίπεδο δεν επανήλθε στο σημείο που βρισκόταν πριν. Παγκοσμίως μειώθηκε η αγοραστική δύναμη των κοινωνιών και αυξήθηκε ο πλούτος των λίγων που έγιναν λιγότεροι. Έκτοτε συρρικνώνεται περαιτέρω η μεσαία τάξη και διογκώνεται η ανισότητα μεταξύ των πλουσίων και των υπολοίπων κοινωνικών στρωμάτων.

Πρόκειται για ένα εκρηκτικό μίγμα που έχει επισημανθεί από πολλούς ειδικούς την τελευταία δεκαετία και θα αποτελέσει το υπόβαθρο της επόμενης οικονομικής κρίσης. Πότε αυτή θα συμβεί;

global-financial-crisis.jpg

Αυτό δεν το γνωρίζει κανείς. Η ακριβής στιγμή που κάτι θα πάει στραβά στο χρηματοπιστωτικό σύστημα και θα αποτελέσει την αφορμή – αλλά όχι την αιτία – για το επόμενο μεγάλο μπαμ δε μπορεί να προσδιοριστεί. Όπως και με τους σεισμούς: οι τεκτονικές πλάκες πιέζουν η μία την άλλη ώσπου κάποια στιγμή η συσσωρευμένη ενέργεια εκτονώνεται σε ένα αδύναμο σημείο. Βεβαίως μετά όλοι εξηγούν τι και πώς συνέβη. Οι οικονομολόγοι, οι σεισμολόγοι και οι επιδημιολόγοι είναι τρεις ειδικότητες που περιγράφουν εξαιρετικά γιατί κατέρρευσαν οι αγορές, έγινε σεισμός ή ξέσπασε μια επιδημία εκ των υστέρων αλλά δε μπορούν να τις προβλέψουν με ακρίβεια που να είναι χρηστική. Άλλωστε, αν μπορούσαν θα τις απέτρεπαν κιόλας ή τουλάχιστον θα πρότειναν έγκαιρα κατάλληλα μέτρα για να περιοριστεί η ζημιά.

Πάντως, οι στατιστικολόγοι – μια άλλη ειδικότητα συναφής με τις προαναφερθείσες – επισημαίνουν πως οι οικονομικές κρίσεις ξεσπούν κάθε οκτώ χρόνια περίπου. Αν είναι έτσι έχουμε αργήσει και πρέπει να περιμένουμε σύντομα κάτι μεγάλο. Δεν είμαι ειδικός αλλά έχω παρατηρήσει πώς πριν από κάθε ηχηρό οικονομικό τράνταγμα επικρατεί… ησυχία. Κάνεις δε μιλά για κινδύνους. Αντιθέτως υπάρχει ένα κλίμα ευφορίας και βεβαιότητας για ένα εύρωστο μέλλον. Όπως τώρα. Μήπως έχουμε μπροστά μας ένα μεγάλο σεισμό; Ας γίνω και εγώ επίδοξος προφήτης και ας πω ότι η επόμενη οικονομική τρικυμία θα ξεσπάσει πριν την άνοιξη του ερχόμενου έτους.

Αυτά βέβαια αφορούν τις αγορές του χρήματος. Ίσως και όσους αποταμιεύουν ή επενδύουν σε χαρτοφυλάκια για να εξασφαλίσουν το μέλλον των παιδιών τους και ευζωία μετά τη συνταξιοδότηση. Η καθημερινή οικονομία, όπως είπα στην αρχή, δεν έφτασε ποτέ τα προ της κρίσης του 2008 επίπεδα. Οι άνθρωποι δε ζουν καλύτερα από πριν πουθενά στον κόσμο. Και αυτό είναι λυπηρό.

Θα κλείσω με μια πεζή αλλά επιβεβλημένη σημείωση. Το σημερινό άρθρο δεν αφορά την Ελλάδα και τις τρέχουσες πολιτικές και οικονομικές εξελίξεις εντός των τειχών για το λόγο που αναφέρω εδώ. Είναι η γενικότερη θεώρησή μου για την παγκόσμια οικονομία.

Σήμερα παίζουμε αλλιώς

Το παιχνίδι είναι μια ιδιαίτερα σημαντική ασχολία των παιδιών και των εφήβων, που επιδρά καθοριστικά στη διαμόρφωση του χαρακτήρα τους. Το παιχνίδι, λοιπόν, έχει αλλάξει πολύ τις τελευταίες δεκαετίες. Ένα μεγάλο μέρος του έχει γίνει ηλεκτρονικό. Πώς επηρεάζονται όσοι, ως νέοι, έπαιξαν και εξακολουθούν να παίζουν μέσα στον κόσμο της εικονικής πραγματικότητας;

Δε θα σταθώ στην ακτινοβολία της οθόνης, τη μειωμένη φυσική δραστηριότητα και άλλες προφανείς διαφορές από το κλασσικό παιχνίδι. Άλλωστε, αυτά, αν και επιβλαβή όταν χάνεται το μέτρο, είναι αναπόφευκτα από τη στιγμή που η τεχνολογία έχει μπει στη ζωή μας.

Εξάλλου, πιστεύω πως η μεγάλη και επικίνδυνη διαφορά του ηλεκτρονικού παιχνιδιού βρίσκεται αλλού. Στη δυνατότητα αποθήκευσης («save») και μιας νέας προσπάθειας που ξεκινά από προηγούμενο σημείο, αν κάτι πάει στραβά. Έτσι το ηλεκτρονικό δεν έχει καμία σχέση με το πραγματικό παιχνίδι και η εικονική πραγματικότητα με την… πραγματικότητα.

Στον πετροπόλεμο αν δε φυλαχτείς κάποιος θα σου ανοίξει το κεφάλι. Δε μπορείς να γυρίσεις πίσω τον χρόνο και να ξαναδοκιμάσεις. Το ίδιο στο ποδόσφαιρο ή στο μπάσκετ. Οι επιλογές έχουν συνέπειες και δεν αλλάζουν. Όπως ακριβώς και στη ζωή, για την οποία σε προετοιμάζει το κλασσικό παιχνίδι αλλά όχι το ηλεκτρονικό.

play

Ασφαλώς η ζωή όπως και το φυσικό παιχνίδι δίνει και δεύτερες και, αν θέλεις και είσαι τυχερός, τρίτες ή περισσότερες ευκαιρίες. Πετροπόλεμο θα παίξεις και την επόμενη μέρα. Αλλά θα το κάνεις με καρούμπαλο ή τα ράμματα από το λάθος της προηγούμενης μέρας. Ή θα ξαναπαίξεις αφού περάσει καιρός και συνέλθεις από το τραύμα και το φόβο της τελευταίας φοράς. Ή δε θα το τολμήσεις ξανά αν αποφασίσεις πως ένα τόσο επικίνδυνο παιχνίδι δε σου ταιριάζει. Πάντως «save» δεν υπάρχει.

Ένα «save» που ενθαρρύνει την επιπόλαιη συμπεριφορά, που σε προπονεί για το «ε, και τι έγινε». Η διαφορά είναι τεράστια. Ας δώσω ένα σκληρό παράδειγμα. Παντρεύεσαι, κάνεις παιδιά, κάτι δεν πάει καλά και χωρίζεις. Ίσως γιατί σε καθένα από αυτά τα βήματα έχεις εμπεδώσει το «save». Τη δυνατότητα επιστροφής. Αλλά ο χρόνος και κυρίως τα γεγονότα δε γυρίζουν πίσω. Ασφαλώς υπάρχει και το «κοιτάω μπροστά» και το «πάμε παρακάτω». Θα το κάνεις, όμως, γεμάτος με «καρούμπαλα» και «ράμματα». Όπως και στον πετροπόλεμο. Το ηλεκτρονικό δε σε έχει προετοιμάσει για κάτι τέτοιο.

Μακαρόνια με ειδήσεις και κυμά

Είναι μεσημέρι και έχετε καθίσει για φαγητό. Από το παράθυρο βλέπετε φωτιά στο διαμέρισμα της απέναντι πολυκατοικίας. Δεν κινδυνεύετε και ούτε γνωρίζετε τους ενοίκους αλλά μάλλον θα σταματήσετε να τρώτε και κάτι θα κάνετε. Είτε από αλτρουισμό είτε από περιέργεια ή, το πιθανότερο, μια μίξη και των δύο δε θα μείνετε αδρανής. Αλήθεια, πόσο διαφορετική είναι η εικόνα που βλέπετε μέσα από το τζάμι του παραθύρου από εκείνη που μεταδίδεται μέσα από το γυαλί της τηλεοπτικής οθόνης;

Θεωρώ νοσηρό το συνδυασμό των ειδήσεων με οποιοδήποτε γεύμα της ημέρας. Η ένταση των συναισθημάτων που μας προκαλεί ένα γεγονός εξαρτάται, κατά προτεραιότητα, από τη συναισθηματική και φυσική μας απόσταση από αυτό. Εάν συμβεί κάτι δυσάρεστο σε ένα μέλος της οικογενείας θα μας αναστατώσει όσο μακρυά και αν βρίσκεται. Επιπλέον, θα θορυβηθούμε περισσότερο αν κάποιος άγνωστος που περπατά δίπλα μας πάθει κάτι πάρα αν αυτό συμβεί στο απέναντι πεζοδρόμιο. Συνήθως οι ειδήσεις που προβάλλονται δε μας αφορούν και ασφαλώς ο εγκέφαλος μας αναγνωρίζει αυτή τη διάσταση ανάμεσα στις δυσάρεστες εικόνες και την προσωπική μας ζωή. Αλλά είναι υγιές να συνδυάζονται με την ώρα του φαγητού;

img_20180802_102717-1189820650.jpg

Πιστεύω πως όχι. Αυτός ο συνδυασμός συμβάλλει στην εξοικείωση του ανθρώπου με ταπεινά ένστικτα, τον αναισθητοποιεί. Μόνο ένα κτήνος μπορεί να φάει ενώ μπροστά του συμβαίνει κάτι θλιβερό. Και εμείς πλησιάζουμε αυτό το κτήνος ολοένα και περισσότερο κάθε φορά που γευματίζουμε μπροστά στην εικόνα μιας καταστροφής.

Υπάρχουν και καλές ειδήσεις, θα μου πείτε. Ίσως να μη φαίνεται με την πρώτη ματιά αλλά είναι εξίσου επιζήμιο. Πόσο πιθανό θα ήταν στο άκουσμα ενός καλού νέου, αν, για παράδειγμα, κερδίζατε εσείς ή κάποιος δικός σας το λαχείο, να συνεχίζατε ατάραχος το γεύμα σας; Το κάνετε όμως όταν βλέπετε καλές ειδήσεις.

Είτε με κακά είτε με καλά νέα χάνουμε την ευαισθησία μας. Τα μακαρόνια με ειδήσεις και κύμα ταΐζουν το τέρας μέσα μας.

(Ά) Θεός;

Υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα στους ανθρώπους που πιστεύουν στο Θεό, στον οποιοδήποτε Θεό, και σε εκείνους που είναι άθεοι. Πρόκειται καθαρά για θέμα στρατηγικής. Διαφορετικά πορεύεται όποιος πιστεύει πως υπάρχει κάτι μετά, το οποίο μάλιστα εξαρτάται από το ποιόν του σε αυτή τη ζωή, και αλλιώς όποιος είναι βέβαιος ότι όλα τελειώνουν εδώ. Η πίστη στο Θεό ή η απουσία της επηρεάζει καθοριστικά όλες τις αποφάσεις που παίρνουμε με μια ασυνείδητη κυρίως διαδικασία.

Δεν είναι εύκολο να απαντηθεί ποια επιλογή είναι ευνοϊκότερη για τον άνθρωπο ή την κοινωνία. Άσε που και ο προσδιορισμός του «ευνοϊκού» εξαρτάται από την ύπαρξη ή ανυπαρξία θρησκευτικής πίστης. Επιπλέον, φαίνεται πως μάλλον η απάντηση δεν είναι μοναδική και αλλάζει ανάλογα με τις περιστάσεις και το χαρακτήρα του καθενός.

Αναμφισβήτητα, όποιος πιστεύει «υποχρεώνεται» είτε συνειδητά είτε από «φόβο» Θεού να ακολουθήσει μια σειρά ηθικών κανόνων. Όλες οι θρησκείες προάγουν τις ατομικές και κοινωνικές αρετές. Αντίθετα, ένας άθεος ευκολότερα υποκύπτει στα πάθη του. Γιατί να μην επιδιώξει ακόμα και ό,τι νοσηρά επιθυμεί αφού στο τέρμα δεν τον περιμένει ένας αδέκαστος κριτής.

Από την άλλη πάλι, οι θρησκείες (οι πλέον δημοφιλείς τουλάχιστον) δίνουν το παράθυρο της μετάνοιας. Έτσι κάποιος μπορεί να ακολουθήσει ένα δρόμο… κακό έχοντας στο πίσω μέρος του μυαλού του πως μπορεί όταν φτάσει στο όριο που ο ίδιος θέτει να αναζητήσει συγχώρεση. Αυτή η διαδικασία είναι εν πολλοίς ασυνείδητη μιας και η μετάνοια οφείλει να είναι ειλικρινής.

Τέλος, όποιος πιστεύει, επειδή ακριβώς τίποτα δεν τελειώνει εδώ, ευκολότερα θυσιάζεται για κάποιο ιδανικό. Αντίθετα, ένας άθεος είναι λογικό να επιδιώκει την παράταση του βίου του με κάθε τρόπο.

Υπάρχουν, όμως, κάποιοι άνθρωποι των οποίων η ζωή δεν επηρεάζεται από τις θρησκευτικές τους επιλογές. Πρόκειται για το σπάνιο είδος όσων έχουν την υψηλή παιδεία να ζυγίζουν τη σημασία και συνάμα την ασημαντότητα της ύπαρξής τους με το σωστό μέτρο. Δε διογκώνουν αλλά ούτε ευτελίζουν τη ζωή τους και θα πάρουν τις ίδιες αποφάσεις είτε πιστεύουν είτε δεν πιστεύουν. Μην μπερδέψετε την παιδεία με τη μόρφωση. Οι άνθρωποι αυτοί απαντώνται εξίσου στα έδρανα καταξιωμένων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων και στα απομακρυσμένα χωριά τις Πίνδου. Εκεί ψηλά μπορεί και περισσότερο.