Αρχαιοελληνικός πολιτισμός: τόσο κοντά αλλά τόσο μακρυά…

Απεχθάνομαι τις αναφορές μας στον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό. Ασφαλώς είναι πολύ όμορφο να είναι κανείς περήφανος για τις ρίζες του, όπως, για παράδειγμα, τα παιδιά για τους γονείς τους. Αλλά συνήθως η μνεία στους αρχαίους Έλληνες είναι του τύπου: «ξέρεις ποιος είναι ο πατέρας μου ρε!» Αναδίδει υπεροψία και συχνά συνοδεύεται από την εντελώς αβάσιμη πίστη πως αυτός ο θαυμαστός πολιτισμός μας κληροδότησε το δικαίωμα σε μία καλύτερη μεταχείριση.

Την προηγούμενη εβδομάδα παρακολούθησα μια παράσταση στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου και για μια ακόμα φορά θαύμασα το μέγεθος, ποιοτικό και ποσοτικό, των υποδομών που «μπήκαν στον κόπο» να κατασκευάσουν οι πρόγονοί μας, δυόμιση χιλιάδες χρόνια πριν, για να εξυπηρετήσουν τις πολιτισμικές τους ανησυχίες. Το ύψος της δαπάνης για την κατασκευή του θεάτρου δε μπορεί να συγκριθεί, αναλογικά, με καμία επένδυση της σύγχρονης Ελλάδας για τον πολιτισμό. Ίσως, μάλιστα, η τραγωδία και κωμωδία να μην είχαν αναπτυχθεί τόσο αν δεν υπήρχαν τέτοιες υποδομές. Η σημασία των υποδομών, ξέρετε, στην εξέλιξη οποιασδήποτε τέχνης ή επιστήμης είναι κρίσιμη. Κάτι που ασφαλώς αναγνώριζαν οι αρχαίοι Έλληνες και αποτελούσε θεμέλιο λίθο των επιτευγμάτών τους.

img_20180818_2204241325623952.jpg

Αντίθετα, η σύγχρονη Ελλάδα βρίθει παραδειγμάτων όπου οι κόποι δεν αποδίδουν ακριβώς επειδή έχει αγνοηθεί η σημασία της δημιουργίας των απαραίτητων υποδομών. Είναι δεκάδες οι ευφυείς νέοι που δεν είχαν πρόσβαση σε ένα καλό σχολείο, μια πλούσια βιβλιοθήκη ή οι πολλά υποσχόμενοι αθλητές που τσάκισαν τα πόδια τους σε χωμάτινα γήπεδα γεμάτα λακκούβες. Η απουσία υποδομών, μαζί με άλλα φυσικά, αναδεικνύει την απόσταση που μας χωρίζει από τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό. Οι υπεροπτικές αναφορές σε αυτόν, συνδυαζόμενες συχνά με ρήσεις του τύπου «οι Έλληνες τα καταφέρνουν στο εξωτερικό» είναι τουλάχιστον βλαπτικές. Μη γελιέστε, δεν έχει κάτι το ιδιαίτερο η φυλή μας. Οι Έλληνες τα καταφέρνουν στο εξωτερικό όσο και οι άλλοι μετανάστες που έφυγαν ζορισμένοι από τις χώρες τους και βρέθηκαν σε άρτια οργανωμένα περιβάλλοντα. Όπως, ας πούμε, ο Πελέ μεγαλούργησε στο χλοοτάπητα αφού πρώτα είχε γδαρθεί στους λασπόδρομους της Βραζιλίας χρησιμοποιώντας πορτοκάλια ή κουρέλια για μπάλα. Υπάρχουν λαμπροί μαθηματικοί από την Ινδία, γιατροί από την Αίγυπτο και αυτοδημιούργητοι επιχειρηματίες από όλα τα μέρη του κόσμου.

Ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός έδωσε τα φώτα του στο ρωμαϊκό και αυτός με τη σειρά του στο λεγόμενο δυτικό. Φυσικά σ’αυτή τη διαδρομή άλλαξαν τα μέσα αλλά οι βασικές αρχές οργάνωσης και λειτουργίας μιας προοδευτικής κοινωνίας παραμένουν σχεδόν αναλλοίωτες. Ίσως να ήταν πιο ωφέλιμη μια διαφορετική προσέγγιση στον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό. Ας αποδεχτούμε, για αρχή, πως δεν έχουμε καμία σχέση με αυτόν. Ας υιοθετήσουμε, στη συνέχεια, τις αρχές και τις αξίες του. Αν και, για να είμαι ειλικρινής, αρκεί να αντιγράψουμε τις σύγχρονες κοινωνίες που στηρίζονται σε αυτόν. Και δεν αναφέρομαι στα μέσα αλλά στη νοοτροπία. Ας ξεκινήσουμε από εκεί και αν μπορούμε στη συνέχεια ας βελτιωθούμε. Το ίδιο έκαναν και οι αρχαίοι ημών πρόγονοι με τους γειτονικούς σε αυτούς αξιόλογους πολιτισμούς. Δεν είναι κακό. Είναι μάλλον σοφό.

Αληθινά ψέματα

Η ιστορία δε γράφεται μόνο από τους νικητές γράφεται και από τους χαμένους. Ο νικητής, απλά, έχει τη δυνατότητα να διαδώσει ευρύτερα τη δική του εκδοχή. Όμως κάθε πλευρά έχει διαμορφώσει τη δική της ιστορική «αλήθεια». Στη χειρότερη περίπτωση κάθε τέτοια αλήθεια  παραποιεί τα γεγονότα προκειμένου να ταιριάξουν με την κατά περίπτωση εθνική αφήγηση. Συνηθέστερα όμως είναι μία αποσπασματική επιλογή πραγματικών γεγονότων που δένουν μεταξύ τους.

Ο Κώστας γρονθοκοπεί τον Νίκο. Αυτό το γεγονός από μόνο του δε μας προσφέρει καμία πληροφορία αν δεν ξέρουμε τι οδήγησε τον Νίκο σε αυτή την ενέργεια ή ποια ήταν η αντίδραση του Κώστα στη συνέχεια.  Και άλλη θα είναι η εικόνα που θα διαμορφώσουμε αν ξέρουμε μόνο τι προηγήθηκε του ξυλοδαρμού,  όπως και άλλη θα είναι αν ξέρουμε μόνο τι ακολούθησε το γρονθοκόπημα. Μπορεί να είναι υπέρ-απλούστευση αλλά κάπως έτσι διαμορφώνονται οι εθνικές ιστορίες: μία σύνθεση των καλών στιγμών. Κανένα έθνος ποτέ μέχρι σήμερα δεν υιοθέτησε μία συνολική αντικειμενική περιγραφή των γεγονότων.

2018-05-18 11.00.17

Μπορεί αυτό να φαντάζει λάθος αλλά είναι και φυσιολογικό. Είναι, σε επίπεδο εθνών, αυτό που κάνουμε ως άτομα όλοι ανεξαρτήτως κάθε μέρα. Η ανάγνωση της καθημερινότητας είναι διαφορετική για τον καθένα από εμάς. Για αυτό υπάρχουν διαφορετικές γνώμες και απόψεις. Η πραγματικότητα είναι δεδομένη αλλά εστιάζουμε σε διαφορετικά στοιχεία όσων συμβαίνουν γύρω μας και τα ερμηνεύουμε με τρόπο διαφορετικό, που καθορίζεται από τις εμπειρίες μας, τις αρχές μας αλλά και τις επιθυμίες μας. Το ίδιο κάνουν και τα έθνη.

Πάντως η μισή αλήθεια δεν είναι αλήθεια. Είναι πιο κοντά στο ψέμα.