Ζωγράφισε το

Η τέχνη είναι ελευθερία. Οποιαδήποτε σκέψη και αν κάνεις μπορεί να αποδοθεί μέσα από την τέχνη. Μην πάει το μυαλό σου μόνο σε υψηλά ιδανικά. Και κάτι επαίσχυντο μπορεί να σκεφτείς. Δεν απαγορεύεται. Δεν ελέγχεται.

Ιδανικά, μια σκέψη θα εκφραστεί, μια ιδέα θα γίνει πραγματικότητα. Ιδανικά αλλά σπάνια. Συνήθως μένει ανεκπλήρωτη. Και εκεί έρχεται η τέχνη να εκτυπώσει το ιδεώδες, την επιθυμία, το πάθος, την ανωμαλία, να δώσει σώμα και μορφή σε ο,τιδήποτε κατασκήνωσε στο κεφάλι. Τα ξερνάει σε ένα κομμάτι χαρτί, καμβά, τα πλήκτρα του πιάνου, ένα τοίχο, ένα κομμάτι πηλό ή μάρμαρο.

Είναι σημαντικό όχι να σου αρέσει η τέχνη αλλά να κάνεις τέχνη. Να είσαι καλλιτέχνης ο ίδιος. Δεν έχει σημασία αν τα έργα σου θα είναι αξιόλογα. Για τον εαυτό σου η καλλιτεχνική δημιουργία είναι, πάνω απ’όλα, η εκτόνωση της ψυχής. Ο εμετός των πληγών που δε μπορείς να γιατρέψεις. Αυτή είναι η μεγάλη, η πρώτη αξία της τέχνης.

Ζωγράφισε το ή ό,τι άλλο θες. Και θα γίνεις ένας άλλος άνθρωπος.

Είμαστε στο «εγώ» και όχι στο «εμείς».

Η επιμέλεια των κοινωνικών υποδομών σε άλλες χώρες, όχι μόνο της Δυτικής αλλά και της Ανατολικής Ευρώπης καθώς και στην Αμερική, την Κίνα, την Ιαπωνία, την Αυστραλία αλλά και αλλού, είναι υποδειγματική. Η καθαριότητα των δρόμων, των σταθμών, των μέσων μαζικής μεταφοράς, των νοσοκομείων, των σχολείων και γενικά των δημόσιων χώρων είναι εξαιρετική. Υπάρχει μια τάξη ζηλευτή. Η εικόνα, όπως όλοι ξέρουμε, είναι εντελώς διαφορετική στην Ελλάδα.

Αντίθετα, οι πολίτες αυτών των χωρών δεν είναι το ίδιο προσεκτικοί μέσα στο σπίτι τους ή τους άλλους προσωπικούς τους χώρους. Μου έχει τύχει αρκετές φορές στο παρελθόν να βιώσω μια σουρεαλιστική πραγματικότητα: έχω χρησιμοποιήσει ένα πεντακάθαρο τρένο για να φτάσω σε ένα σπίτι άγγλων το οποίο έμοιαζε με…ελληνικό λεωφορείο. Ασφαλώς υπάρχουν και εκεί σπίτια προσεγμένα. Αλλά ο μέσος όρος καθαριότητας και τάξης είναι σημαντικά χαμηλότερος από τον αντίστοιχο των ελληνικών νοικοκυριών. Μια εικόνα δηλαδή αντίστροφη αυτής των δημοσίων υποδομών.

Γιατί; Εμείς είμαστε στο «εμείς» και όχι στο «εγώ» και αυτοί αντιστρόφως.

Εμείς δεν εκτιμούμε την αξία της κοινωνίας ή του κράτους. Το τελευταίο μάλιστα πολλοί το απεχθάνονται. Αυτό όμως είναι ένα τεράστιο πρόβλημα. Όσο υγιές και αν είναι ένα κύτταρο στο συκώτι τελικά και αυτό θα πεθάνει αν το όργανο πάσχει από κίρρωση ή αν ένα άλλο όργανο, η καρδιά, δε λειτουργεί σωστά. Το ίδιο θα συμβεί και με εμάς αν η πόλη (συκώτι) ή χώρα (οργανισμός) στην οποία μένουμε νοσεί. Η στόχευση αποκλειστικά στην προσωπική ευημερία και η αδιαφορία για το σύνολο τελικά ακυρώνει και τα ατομικά επιτεύγματα.

Ασφαλώς και όλοι οι άνθρωποι, παντού, ενδιαφέρονται για την προσωπική τους ευμάρεια και ανέλιξη. Όμως, τα «κύτταρα» στις χώρες που προανέφερα και ανεξάρτητα από την ύπαρξη καπιταλιστικού ή σοσιαλιστικού υπόβαθρου έχουν μάθει να δίνουν κάτι στην ομάδα τους. Έχουν υιοθετήσει από μικρή ηλικία κοινωνική συνείδηση που ασυνείδητα πια οδηγεί σε μια ορθή συλλογική συμπεριφορά. Και αυτό κάνει τη διαφορά. Δημιουργεί συνέργιες με πολλαπλασιαστικά οφέλη. Εξασφαλίζει μια ισχυρή κοινωνική υποδομή, η οποία τελικά αναδεικνύει και την ατομική προσπάθεια.

Εδώ ακόμα και αξιόλογες συλλογικές προσπάθειες δεν ακυρώνουν το ασυνείδητο αίσθημα του… πρωταγωνιτισμού. Προάγουν ένα αίσθημα ατομισμού στο επίπεδο της ομάδας.

Πρόσφατα, με λύπη, διαπίστωσα πως και χώρες που θεωρούσα λιγότερο αναπτυγμένες από εμάς έχουν υψηλότερο επίπεδο κοινωνικής συνείδησης. Αναφέρομαι στην Τουρκία και το Ιράν. Ακόμα και αν προς το παρόν η διεθνής πολιτική και οικονομική συγκυρία δε βοηθά αυτές τις χώρες να ακμάσουν, έχουν το υπόβαθρο συλλογικής λειτουργίας για να πετύχουν πολλά. Πολύ περισσότερα από όσα πετύχαμε εμείς λειτουργώντας σε ένα ευνοϊκότερο περιβάλλον αλλά ατομικά.

Είμαστε κοινωνικά όντα και πρέπει να καλλιεργήσουμε περισσότερο αυτή την πλευρά. «Εκείνος που δε μπορεί να ζει μέσα στην κοινωνία… …είναι ή θηρίο ή θεός«, είπε ο Αριστοτέλης. Ε, δε νομίζω πως όλοι οι θεοί μαζεύτηκαν στην Ελλάδα.

1.101.101,10

Απόψε έπαιξα τζόκερ. Παίζω σπανίως, όχι επειδή δε χρειάζομαι παραπάνω χρήματα ή επειδή δε μου αρέσουν τα τυχερά παιχνίδια, αλλά επειδή φοβάμαι πως αν κερδίσω δε θα μπορέσω να διαχειριστώ τον απότομο πλουτισμό μου. Φοβάμαι, δηλαδή, πως θα τρελαθώ.

Τα χρήματα, τα πολλά χρήματα, αναμφίβολα λύνουν προβλήματα. Μπορείτε να εξασφαλίσετε καλύτερη εκπαίδευση στα παιδιά σας, καλύτερες παροχές υγείας, καινούργιο αυτοκίνητο, ένα μεγαλύτερο σπίτι, ανέσεις, την ευχέρεια να σταματήσετε να δουλεύετε αν δε σας αρέσει η δουλειά σας.

Όμως, με κάθε σεβασμό προς τους συνανθρώπους μας που πραγματικά αντιμετωπίζουν οικονομικά προβλήματα, επιτρέψτε μου να πω, πως για τους υπόλοιπους από εσάς ένα μεγάλο ποσό δε θα λύσει τα πιο σημαντικά από τα προβλήματα που σας απασχολούν. Δε θα διώξει το φόβο να μείνετε μόνοι σας ή να ανεβείτε στο αεροπλάνο ή οποιοδήποτε τέτοιου είδους φόβο έχετε. Αντίθετα, ίσως τον κάνει χειρότερο γιατί ενώ θα έχετε την άνεση να κάνετε περισσότερα πράγματα δε θα μπορείτε να τα πραγματοποιήσετε. Δε θα σας δώσει την αγάπη της γυναίκας ή του άντρα που έχετε ερωτευτεί. Ή, ακόμα χειρότερα, αν κατακτήσετε το αντικείμενο του πόθου σας θα γεννηθεί μια τεράστια αμφιβολία για την ειλικρίνεια των συναισθημάτων, αμφιβολία εφιαλτική αν δεν έχετε την διάθεση να γίνετε κυνικοί.

Καθίστε και σκεφτείτε σοβαρά ποια από αυτά που πραγματικά σας ταλανίζουν θα λύνονταν αν κερδίζατε ένα εκατομμύριο ευρώ. Αν είστε ειλικρινείς με τον εαυτό σας θα διαπιστώσετε πως αυτά που πραγματικά τρώνε τα σωθικά σας δε λύνονται με τα λεφτά.

Κάποιος θα αντιτάξει πως μπορεί το χρήμα να μην είναι η λύση για όλα αλλά προσφέρει μια ανετότερη ζωή που απαλύνει τον πόνο των άλυτων προβλημάτων. Δεν είναι αλήθεια. Όταν κερδίσετε κάποια χρήματα, μετά από λίγο καιρό θα εξοικειωθείτε με την καινούργια οικονομική σας κατάσταση. Το πολύ μετά από δύο μήνες ευδαιμονίας θα αρχίσουν πάλι να σας ενοχλούν αλλά, καινούργια πράγματα.

Όταν ξέσπασε, πριν δέκα χρόνια, η οικονομική κρίση στις Η.Π.Α. είχα διαβάσει για την αυτοκτονία ενός δισεκατομμυριούχου του οποίου η περιουσία μειώθηκε από ενάμιση δισεκατομμύριο σε εννιακόσια εκατομμύρια δολάρια και γέλασα επικριτικά. Γιατί δεν πήρε αυτά που του έμειναν να φύγει και να περάσει το υπόλοιπο της ζωής του ευτυχισμένος; Μα για τον ίδιο λόγο που δεν το έκανε νωρίτερα. Φυσικά, σε δεύτερο χρόνο συνειδητοποίησα με τρόμο πως πολλοί από εμάς ίσως φτάναμε στο ίδιο οριακό σημείο αν είχαμε αφοσιωθεί στη συγκέντρωση πλούτου.

Και κάτι ακόμη: ο πλούτος και κυρίως ο απότομος πλούτος απελευθερώνει τις αδυναμίες και τα πάθη μας. Όσο περισσότερος τόσο μεγαλύτερη η ανάγκη να μπορείς να ελέγξεις τον εαυτό σου. Ο Χορν, για παράδειγμα, δεν τα κατάφερε καλά με την κατάχρηση της τραπέζης. Ούτε και εμείς θα τα καταφέρουμε αν κερδίσουμε ξαφνικά το λαχείο αλλά έχουμε χάσει το παιχνίδι της εσωτερικής ισορροπίας. Αν λοιπόν είσαστε «καλά» οικονομικά και παίζεται τυχερά παιχνίδια η γνώμη μου είναι να σταματήσετε. Αν κερδίσετε δε θα λυθούν τα προβλήματα που νομίζετε. Και αν δεν κερδίσετε, που είναι το πιθανότερο, θα επιδεινώνεται διαρκώς η «καλή» οικονομική σας κατάσταση, λιγότερο ή περισσότερο, ανάλογα με το πόσο τζογάρετε.

Υπάρχει και φιλότιμο

Οι θιασώτες της διαφορετικότητας μας έναντι των υπολοίπων λαών συγκαταλέγουν και το φιλότιμο στα χαρακτηριστικά μας. Συχνά, μάλιστα, η προσπάθεια επεξήγησης της έννοιας σε ξένους συνοδεύεται από μια επιτηδευμένη δυσκολία ορισμού που υποχρεώνει σε περιφράσεις και παράθεση παραδειγμάτων.

Σε περιφράσεις και παραδείγματα θα καταφύγω και εγώ για να εκθέσω την άποψη πως φιλότιμο δεν υπάρχει ως ξεχωριστό χαρακτηριστικό της φυλής μας. Είναι απλά – το τονίζω απλά – η περιστασιακά εμφανιζόμενη υπερπροσπάθεια κάποιων ανθρώπων που κάνουν κάτι παραπάνω προκειμένου να καλύψουν τα κενά σε υποδομές και λειτουργία που ένα οργανωμένο κοινωνικό κράτος θα έπρεπε να παρέχει.

Έτσι η νηπιαγωγός σε ένα δημόσιο παιδικό σταθμό που τα καταφέρνει παρόλο που είναι μόνη της με τριάντα παιδιά είναι φιλότιμη. Το ίδιο και ο γιατρός που παλεύει άυπνος για δύο συνεχόμενα εικοσιτετράωρα. Ομοίως και ο φοιτητής που προοδεύει ενώ δε λαμβάνει ποιότητα εκπαίδευσης αντίστοιχη των συνομηλίκων του στο εξωτερικό. Φιλότιμος είναι και ο ταξιτζής που δεν κλέβει και ο μάστορας που είναι συνεπής και ο εφοριακός που ιδρώνει για να εξυπηρετήσει.

IMG_20181014_223454

Αυτό είναι το φιλότιμο. Τα «κορόιδα» πάνω στα οποία επαφίεται η κοινωνία για να μην εξαγριωθούν τελείως τα μέλη της.

Και όπου επί της γης υπάρχει έλλειμμα στην κοινωνική οργάνωση υπάρχει και… φιλότιμο. Έχω δει πολύ φιλότιμο σε χώρες με περισσότερες ελλείψεις από την Ελλάδα και δεν έχω βρει ίχνος φιλότιμου στη Γερμανία, τη Δανία και τη Σουηδία. Αλλά ξέρετε κάτι; Σε αυτές τις τρεις δεν το χρειάστηκα κιόλας.

Άνθρωποι στα άκρα

Υπάρχει μια τεράστια διαφορά ανάμεσα στον τρόπο που εργαζόμαστε και στον τρόπο που διασκεδάζουμε. Στο χώρο της εργασίας κυριαρχεί ο απόλυτος προγραμματισμός. Για να αντισταθμιστεί η προγραμματισμένη εργασία, ο ελεύθερος χρόνος αξιοποιείται με έναν τρόπο αχαλίνωτο. Διασκεδάζουμε, ιδίως οι νέοι, απολύτως ελεύθερα και ανεξέλεγκτα. Με τον τρόπο αυτό επέρχεται η ψυχική ισορροπία που είναι απαραίτητη για να συνεχίσουμε την επόμενη βδομάδα.

Είναι όμως αυτή η ταλάντωση ανάμεσα στα άκρα ο καλύτερος τρόπος ζωής για έναν άνθρωπο που θέλει να είναι δημιουργικός;

Τείνω να πιστέψω πως όχι. Το πρότυπο της σύγχρονης εργασίας καθιερώθηκε κυρίως με τη εκβιομηχάνιση της παραγωγής. Οι μηχανές έδωσαν τη δυνατότητα συστηματικής και αδιάκοπης παραγωγής. Ο πλούτος που άρχισε να παράγεται είχε πολλαπλά οφέλη. Έσβησε, όμως, έναν άνθρωπο που ήταν… άνθρωπος, που κάθε μέρα στάθμιζε τις συνθήκες (τις καιρικές για παράδειγμα), τις ανάγκες του και τη διάθεση του ώστε να επιλέξει με τι και κυρίως πως θα ασχοληθεί. Έσβησε μια ζωή που η εργασία και η διασκέδαση συνδυάζονταν με τρόπο ομαλό και που, για τους τυχερούς, η εργασία και η διασκέδαση δεν ξεχώριζαν. Τώρα ο άνθρωπος άρχισε να μιμείται τη μηχανή. Να δουλεύει χωρίς να αισθάνεται, με ρυθμό. Αυτό το πρότυπο εργασίας μεταφέρθηκε και σε μη χειρωνακτικές εργασίες όπως οι τέχνες, οι επιστήμες και τα γράμματα, με καταστροφικές συνέπειες για τη δημιουργικότητα.

Ασφαλώς δεν πρέπει να παραγνωρίζουμε τα οφέλη της βιομηχανικής παραγωγής και, ας μου επιτραπεί, και της βιομηχανικής σκέψης, έρευνας και διανόησης. Αλλά στην περίπτωση των τελευταίων απαιτείται κυρίως δημιουργικότητα και όχι μηχανιστική σκέψη. Αυτό αναγνώρισαν σύγχρονες εταιρείες, που ηγούνται της τέταρτης βιομηχανικής επανάστασης, όπως η Google, και έχουν διαμορφώσει περιβάλλοντα εργασίας που μοιάζουν με μεταμοντέρνες παιδικές χαρές. Χαλαροί εργαζόμενοι σκέφτονται καλύτερα και γεννούν ιδέες και προϊόντα.

GOOGLE

Δεν επιθυμώ να κατακρίνω τον τρόπο που έχουμε μάθει να δουλεύουμε. Για να επικρατήσει ήταν ο καταλληλότερος για την εποχή του. Όσο όμως ο άνθρωπος απαλλάσσεται από τη χειρωνακτική απασχόληση και παλεύει με έξυπνες μηχανές χρειάζεται και ο ίδιος να γίνει δημιουργικός, πιο έξυπνος. Δε χρειάζεται το πρόγραμμα που τον πνίγει.

Φυσικά δεν το συζητώ πως για εργασίες γραφείου ένα χαλαρό πρότυπο θα εκτινάξει την δημιουργικότητα και την παραγωγικότητα, έννοιες που στη νέα εποχή είναι ταυτόσημες.

Και εσείς ίσως το έχετε κάνει στη δουλειά σας. Ένα πρόβλημα που σας απασχολεί και προσπαθείτε να το λύσετε εργαζόμενοι μηχανικά παραμένει. Αν όμως το αφήσετε να «ξεκουραστεί» για λίγο καιρό και παράλληλα ξεκουραστείτε και εσείς όταν το ξαναπιάσετε εμφανίζονται λύσεις που ήταν μπροστά στα μάτια σας.

Αρμονία και μέτρο λοιπόν. Και στη δουλειά και στη διασκέδαση. Να έχει η ζωή μας ροή.

Δεν έφυγε ποτέ…

Έχουν περάσει δέκα χρόνια από την τελευταία φορά που το Χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης ξεκίνησε μια έντονα καθοδική πορεία, αποτέλεσμα μιας οικονομικής κρίσης που ξεκίνησε από τις Η.Π.Α., μετατράπηκε σε απώλεια εμπιστοσύνης και εξαπλώθηκε σε όλο τον κόσμο με οδυνηρές συνέπειες για όλες τις χώρες και ειδικά τις οικονομικά ασθενέστερες όπως η δική μας. Έκτοτε η οικονομία των Η.Π.Α. ανέρρωσε όπως και άλλες μεγάλες οικονομίες και οι αριθμοί ευημερούν.

Αλλά δεν ευημερούν οι άνθρωποι. Σε όλο τον κόσμο ακόμα και στην Αμερική, όπου, ίσως, υπήρξε η πλέον πραγματική ανάκαμψη, το οικονομικό και κατ’επέκταση βιοτικό επίπεδο δεν επανήλθε στο σημείο που βρισκόταν πριν. Παγκοσμίως μειώθηκε η αγοραστική δύναμη των κοινωνιών και αυξήθηκε ο πλούτος των λίγων που έγιναν λιγότεροι. Έκτοτε συρρικνώνεται περαιτέρω η μεσαία τάξη και διογκώνεται η ανισότητα μεταξύ των πλουσίων και των υπολοίπων κοινωνικών στρωμάτων.

Πρόκειται για ένα εκρηκτικό μίγμα που έχει επισημανθεί από πολλούς ειδικούς την τελευταία δεκαετία και θα αποτελέσει το υπόβαθρο της επόμενης οικονομικής κρίσης. Πότε αυτή θα συμβεί;

global-financial-crisis.jpg

Αυτό δεν το γνωρίζει κανείς. Η ακριβής στιγμή που κάτι θα πάει στραβά στο χρηματοπιστωτικό σύστημα και θα αποτελέσει την αφορμή – αλλά όχι την αιτία – για το επόμενο μεγάλο μπαμ δε μπορεί να προσδιοριστεί. Όπως και με τους σεισμούς: οι τεκτονικές πλάκες πιέζουν η μία την άλλη ώσπου κάποια στιγμή η συσσωρευμένη ενέργεια εκτονώνεται σε ένα αδύναμο σημείο. Βεβαίως μετά όλοι εξηγούν τι και πώς συνέβη. Οι οικονομολόγοι, οι σεισμολόγοι και οι επιδημιολόγοι είναι τρεις ειδικότητες που περιγράφουν εξαιρετικά γιατί κατέρρευσαν οι αγορές, έγινε σεισμός ή ξέσπασε μια επιδημία εκ των υστέρων αλλά δε μπορούν να τις προβλέψουν με ακρίβεια που να είναι χρηστική. Άλλωστε, αν μπορούσαν θα τις απέτρεπαν κιόλας ή τουλάχιστον θα πρότειναν έγκαιρα κατάλληλα μέτρα για να περιοριστεί η ζημιά.

Πάντως, οι στατιστικολόγοι – μια άλλη ειδικότητα συναφής με τις προαναφερθείσες – επισημαίνουν πως οι οικονομικές κρίσεις ξεσπούν κάθε οκτώ χρόνια περίπου. Αν είναι έτσι έχουμε αργήσει και πρέπει να περιμένουμε σύντομα κάτι μεγάλο. Δεν είμαι ειδικός αλλά έχω παρατηρήσει πώς πριν από κάθε ηχηρό οικονομικό τράνταγμα επικρατεί… ησυχία. Κάνεις δε μιλά για κινδύνους. Αντιθέτως υπάρχει ένα κλίμα ευφορίας και βεβαιότητας για ένα εύρωστο μέλλον. Όπως τώρα. Μήπως έχουμε μπροστά μας ένα μεγάλο σεισμό; Ας γίνω και εγώ επίδοξος προφήτης και ας πω ότι η επόμενη οικονομική τρικυμία θα ξεσπάσει πριν την άνοιξη του ερχόμενου έτους.

Αυτά βέβαια αφορούν τις αγορές του χρήματος. Ίσως και όσους αποταμιεύουν ή επενδύουν σε χαρτοφυλάκια για να εξασφαλίσουν το μέλλον των παιδιών τους και ευζωία μετά τη συνταξιοδότηση. Η καθημερινή οικονομία, όπως είπα στην αρχή, δεν έφτασε ποτέ τα προ της κρίσης του 2008 επίπεδα. Οι άνθρωποι δε ζουν καλύτερα από πριν πουθενά στον κόσμο. Και αυτό είναι λυπηρό.

Θα κλείσω με μια πεζή αλλά επιβεβλημένη σημείωση. Το σημερινό άρθρο δεν αφορά την Ελλάδα και τις τρέχουσες πολιτικές και οικονομικές εξελίξεις εντός των τειχών για το λόγο που αναφέρω εδώ. Είναι η γενικότερη θεώρησή μου για την παγκόσμια οικονομία.